Budowa zbiornika retencyjnego w Porąbce to jedna z najbardziej spektakularnych i skomplikowanych inwestycji wodnych w historii przedwojennej Polski. Choć jej realizację przerywały kryzysy finansowe, powodzie, a nawet wojna, determinacja polskich inżynierów pozwoliła na stworzenie obiektu, który na zawsze odmienił gospodarkę wodną w dolinie rzeki Soły i Wisły. Poniższy artykuł przybliża tę niezwykłą historię na podstawie materiałów archiwalnych udostępnionych przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie.

Nieokiełznany charakter rzeki Soły

Soła, będąca jednym z kluczowych karpackich dopływów Wisły, od zawsze charakteryzowała się dużą nieprzewidywalnością. Ze względu na specyficzne ukształtowanie terenu, nieprzepuszczalne podłoże geologiczne oraz stosunkowo niskie zalesienie dorzecza (wynoszące w tamtym okresie zaledwie 26%), rzeka ta podczas intensywnych opadów błyskawicznie przybierała, niosąc ze sobą niszczycielskie powodzie.

Konieczność okiełznania żywiołu dostrzeżono jeszcze przed I wojną światową. Pierwsze koncepcje budowy zbiorników retencyjnych w Galicji wysunął prof. Pomianowski, a w oficjalny program robót wprowadził je inż. Andrzej Kędzior. Spośród wielu analizowanych lokalizacji, na początku 1914 roku do realizacji wybrano właśnie Porąbkę. Prace, którymi kierował inż. Tadeusz Baecker, zostały jednak brutalnie przerwane przez wybuch konfliktu zbrojnego.

Wizja Gabriela Narutowicza

Do planów powrócono natychmiast po odzyskaniu niepodległości. W 1921 roku kluczową rolę w projekcie odegrał ówczesny Minister Robót Publicznych (późniejszy Prezydent RP) prof. Gabriel Narutowicz. To on dokonał zasadniczych zmian technicznych w pierwotnym projekcie, wzorując się na szwajcarskich rozwiązaniach z rzeki Aare.

Narutowicz zdecydował m.in. o:

• Zmianie osi podłużnej zapory z łuku na linię prostą,
• Zastosowaniu betonu lanego zamiast kamienia łamanego,
• Zaprojektowaniu potężnych przelewów w koronie zapory oraz dwóch sztolni obiegowych w lewym stoku doliny, mających odprowadzać nadmiar wody,
• Wykorzystaniu siły spadku wody do celów energetycznych poprzez budowę szczytowej elektrowni wodnej.

Koszt całego zmodernizowanego przedsięwzięcia oszacowano wówczas na ponad 23 miliony złotych.

Lata kryzysów, powodzi i wielkich wyzwań

Początki prac w latach 20. XX wieku były niezwykle trudne. Budowa borykała się z ciągłymi problemami finansowymi i drastycznymi cięciami budżetowymi, które na początku lat 30. doprowadziły niemal do całkowitego wstrzymania robót. Co więcej, budowniczym nie pomagała pogoda – w 1925 roku gwałtowne letnie powodzie zalały sztolnie, niszcząc narzędzia i generując ogromne straty.

W 1927 roku inwestycję dotknęła kolejna strata – zmarł jej dotychczasowy kierownik i współprojektant, inż. Tadeusz Baecker. Kierownictwo po nim przejął inż. Marian Nawrocki, który umiejętnie prowadził budowę w okresie najtrudniejszego kryzysu finansowego.

Przełom i wielki finał

Prawdziwy renesans budowy nastąpił w lipcu 1933 roku, kiedy projekt włączono do rządowego programu Funduszu Pracy, co osobiście wspierał wiceminister komunikacji inż. Julian Piasecki. Nowym kierownikiem został inż. Jerzy Skrzyński, wybitny fachowiec z międzynarodowym doświadczeniem.

Na placu budowy zapanował niespotykany dotąd ruch. Liczba robotników wzrosła do 2500 osób, a w pracach pomagało dodatkowo około 500 junaków. Do realizacji samej zapory zaangażowano Polsko-Francuskie Towarzystwo dla Robót Publicznych. Zimą 1935 i 1936 roku, dzięki sprzyjającym warunkom atmosferycznym, roboty betonowe i uszczelnianie podłoża (tzw. zastrzyki cementowe) ruszyły pełną parą.

Do jesieni 1936 roku inwestycja była już na ukończeniu. Bilans wykonanych prac realizowanych wyłącznie polskimi siłami inżynieryjnymi był imponujący:

• Powstała zapora o długości 320 metrów i wysokości 25 metrów (zużyto 100 tys. $m^3$ betonu),
• Wybudowano dwie żelbetowe wieże zamknięć oraz sztolnie obiegowe,
• Przebudowano lokalną infrastrukturę, tworząc kilkanaście kilometrów nowych dróg i 7 mostów (w tym nowoczesny most łukowy w Tresnej),
• Wywłaszczono pod zalew blisko 400 hektarów gruntów, na których znajdowało się ponad 220 gospodarstw.

Pamięć o budowniczych

Prace przy tak ogromnym obiekcie, mimo wielkiego zaangażowania i obywatelskiej postawy robotników, niosły za sobą ofiary. W artykule z 1936 roku inż. Adam Bielański w sposób szczególny upamiętnił robotników, którzy zginęli na placu budowy: Bartłomieja Słowiaka, Rudolfa Zontka, Karola Żemczaka oraz Józefa Wawaka.

Budowa zapory w Porąbce zapisała się w historii jako triumf polskiej myśli technicznej dwudziestolecia międzywojennego, udowadniając, że odrodzona Polska jest w stanie samodzielnie realizować najbardziej skomplikowane projekty z zakresu infrastruktury wodnej.

Źródło: Artykuł powstał na podstawie opracowania historycznego pt. „Z historii powstania zbiornika na Sole w Porąbce” autorstwa inż. Adama Bielańskiego (oryginalnie opublikowanego w dwumiesięczniku „Gospodarka Wodna”, Nr 6, listopad-grudzień 1936 r.), udostępnionego przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie (RZGW Kraków).